Een moederbord kiezen

Twee fundamentele kenmerken bepalen of een moederbord geschikt is voor het upgraden van een specifiek systeem:

De form factor van een moederbord definieert de fysieke afmetingen, de locaties van de montagegaten en andere factoren die bepalen of het moederbord in een specifieke behuizing past. Het overgrote deel van de computers die sinds 1995 zijn gemaakt, gebruikt de ATX-form factor, ook wel full ATX genoemd, of de microATX-form factor, ook wel ATX genoemd. Een microATX-moederbord past in een microATX-behuizing of een ATX-behuizing; een ATX-moederbord past alleen in een ATX-behuizing. Afbeelding 4-2 toont links een typisch microATX-moederbord en rechts een groter ATX-moederbord.

Als je huidige behuizing ATX- of microATX-moederborden accepteert en een compatibele voeding heeft, is het upgraden van het moederbord een simpele kwestie van het oude moederbord verwijderen en vervangen door het nieuwe. Helaas gebruiken sommige systemen, voornamelijk goedkope massaproducten, niet-standaard eigen moederborden en/of voedingen. Als het moederbord in zo'n systeem defect raakt, is dat systeem niet veel meer waard dan de schroothoop. Je kunt misschien de processor, het geheugen, de schijven en andere randapparatuur redden, maar de behuizing en het moederbord zijn waardeloos.

Afbeelding 4-2: Typische microATX- (links) en ATX-moederborden

ALS A GOED IS, MOET B BETER ZIJN

In 2004 begon Intel met het leveren van moederborden op basis van een nieuwe form factor, genaamd BTX (Balanced Technology eXtended). Hoewel BTX een afgeleide is van ATX, zijn BTX-behuizingen en -moederborden fysiek niet compatibel met ATX-onderdelen. Intel had gehoopt dat BTX de markt zou veroveren, maar begin 2006 had BTX slechts een minimale voet aan de grond gekregen in de pc-markt.

BTX is wellicht een oplossing die op zoek is naar een probleem. Het oorspronkelijke doel van BTX was om koeling te verbeteren bij een lager geluidsniveau: een noodzakelijke verbetering, gezien de zeer hoge hitteproductie van Intel Pentium 4-processors, waarvan sommige 130W verbruiken. Nu Intel de processorproductie verlegt naar energiezuinige cores die slechts 20W verbruiken, is er geen echte behoefte meer aan BTX.

Meer problemen dan ze waard zijn

Voor alle praktische doeleinden kan een processor die ontworpen is voor een bepaalde socket niet in een ander type socket worden geïnstalleerd. Er zijn socket-adapters beschikbaar om een bepaald type processor in een ander type socket te dwingen — bijv. een Socket 479 Pentium M-processor in een Socket 478-moederbord — maar dergelijke adapters hebben vaak compatibiliteitsproblemen. Wij raden je aan om socket-adapters te vermijden.

Moderne processors worden op het moederbord aangesloten via een processor-socket. De processor heeft een matrix van honderden pinnen die in bijbehorende gaten op de processor-socket passen. Afbeelding 4-3 toont een mPGA478-socket, die een Intel Pentium 4- of Celeron-processor accepteert, een typische processor-socket. Sockets die zijn ontworpen voor andere soorten processors zien er vergelijkbaar uit, maar hebben een ander aantal en een andere opstelling van gaten.

Afbeelding 4-3: Een typische processor-socket

De meeste huidige processor-sockets gebruiken een ZIF-hendel (Zero Insertion Force-hendel) om de processor in de socket vast te zetten. Deze hendel, zichtbaar aan de rechterrand van de socket, wordt omhoog gezet om de processor te installeren. Door de hendel omhoog te zetten, wordt de klemkracht in de socket opgeheven, waardoor de processor op zijn plek kan worden gelegd zonder druk uit te oefenen. Nadat de processor in de socket zit, zet het omlaag bewegen van de ZIF-hendel de processor vast en zorgt voor een goed elektrisch contact tussen de processor-pinnen en de socket-contacten.

Identificeer je socket

Je kunt het type socket van je huidige moederbord identificeren door de documentatie te controleren, het modelnummer van het moederbord op internet op te zoeken, of een diagnostisch hulpprogramma uit te voeren zoals Everest (http://www.lavalys.com) of SiSoft Sandra (http://www.sisoftware.net). Je kunt het type socket ook onmiskenbaar identificeren door de socket zelf te onderzoeken, al vereist dat het verwijderen van de processorkoeler en wellicht de processor zelf.

MANNELIJKE SOCKET, VROUWELIJKE PROCESSOR

Intel Socket 775 is de uitzondering onder moderne processor-sockets. Socket 775 draait de gebruikelijke opstelling van mannelijke processor en vrouwelijke socket om door de pinnen in de socket en de gaten in de processor te plaatsen. Socket 775 doet ook afstand van de ZIF-hendel en gebruikt een ander klemmechanisme om de processor in de socket vast te zetten.

Tabel 4-1 somt de processor-sockets op die in recente systemen zijn gebruikt. Systemen gebaseerd op processor-sockets die als verouderd worden vermeld — Slot A, Slot 1 en Socket 423 — zijn praktisch gezien niet upgradebaar, omdat moederborden en/of processors voor die sockets niet meer gemakkelijk verkrijgbaar zijn. Hiermee bedoelen we dat het niet praktisch is om het moederbord en de processor te upgraden tenzij je beide vervangt; het is nog steeds haalbaar om meer geheugen te installeren, de schijven te vervangen en andere upgrades aan dergelijke systemen uit te voeren.

Tabel 4-1: Types processor-sockets

Systemen die een van de sockets gebruiken die we als verouderend vermelden — Sockets A, 478 en 754 — zijn redelijk goede upgradekandidaten. Hoewel er niet meer actief wordt ontwikkeld aan processors en moederborden voor verouderende processor-sockets, zijn moederborden die deze sockets gebruiken gemakkelijk verkrijgbaar en zullen dat waarschijnlijk nog een tijd blijven, evenals processors die in deze systemen passen.

Oude lampen voor nieuwe

Het installeren van een oudere processor in een nieuwer moederbord levert zelden problemen op, hoewel je altijd moet verifiëren of je oude processor expliciet als ondersteund wordt vermeld door het nieuwe moederbord (rekening houdend met het revisieniveau van het moederbord). Het installeren van een nieuwere processor in een ouder moederbord kan problematisch zijn, omdat de nieuwere, snellere processor meer stroom kan verbruiken dan waarvoor het moederbord is ontworpen.

WANNEER HET TYPE SOCKET NIET UITMAAKT

Natuurlijk, als je van plan bent om niet alleen het moederbord, maar ook de processor en wellicht het geheugen te vervangen, is het type socket van het huidige moederbord en de processor onbelangrijk. Je kunt simpelweg de beste processor en een compatibel moederbord kiezen die passen bij je behoeften en budget.

Omdat het moederbord het systeem bestuurt, loont het om er zorgvuldig een te selecteren. Het moederbord dat je kiest, bepaalt welke processors worden ondersteund, hoeveel en welk type geheugen het systeem kan gebruiken, welk type videokaarten kan worden geïnstalleerd, de snelheid van de communicatiepoorten en vele andere belangrijke systeemkenmerken. Naast het kiezen van de juiste form factor en processor-socket, die essentieel zijn, dien je bij het kiezen van een moederbord de volgende richtlijnen te volgen:

De chipset fungeert als een administratief assistent voor de processor. Het regelt wat erin gaat en wat eruit komt en zorgt voor alle nevenfuncties die het voor de processor mogelijk maken om te rekenen.

De chipset bepaalt welke processors en soorten geheugen worden ondersteund, evenals welke van de twee standaarden voor videokaarten, AGP of PCI Express, het moederbord ondersteunt. De chipset bepaalt ook welke ingebouwde functies zoals USB 2.0, Serial ATA, FireWire, video, audio en netwerken beschikbaar zijn. Chipsets variëren sterk in prestaties, functies, compatibiliteit en stabiliteit. Tabel 4-2 somt de chipsets op die wij aanbevelen per type socket.

Tabel 4-2: Aanbevolen chipsets per type socket

• Als je een defect moederbord vervangt en van plan bent je huidige processor te gebruiken, kies dan een moederbord dat het juiste type socket heeft en een van de aanbevolen chipsets gebruikt. Als je huidige geheugen en/of videokaart de moeite waard zijn om te redden, houd dan ook rekening met hun compatibiliteit met de vervangende moederborden die je overweegt.
  • Als je een nieuwe AMD-processor koopt, kies dan een Socket 939 nForce3-moederbord (voor AGP-video) of nForce4-moederbord (voor PCI Express-video).
  • Als je een nieuwe Intel-processor koopt, kies dan een Socket 775-moederbord dat gebruikmaakt van een chipset uit de Intel 945- of 955-serie die het type videokaart ondersteunt dat je van plan bent te installeren.

Chipsets voor AMD- en Intel-processors worden gemaakt door diverse andere bedrijven, zoals VIA en SiS, maar wij hebben geconstateerd dat de prestaties en compatibiliteit van deze alternatieve chipsets te wensen over laten. Moederborden gebaseerd op Intel- en NVIDIA-chipsets zijn iets duurder dan die op basis van alternatieve chipsets, maar de kleine meerprijs is het meer dan waard.

Slechte koks verpesten goede ingrediënten

Hoewel het onmogelijk is om een goed moederbord te bouwen met een slechte chipset, is het heel goed mogelijk om een slecht moederbord te bouwen met een goede chipset. Wij gebruiken en raden Intel- of ASUS-moederborden aan voor Intel-processors en ASUS-moederborden voor AMD-processors.

Dat een moederbord claimt een bepaalde processor te ondersteunen, betekent niet dat het alle leden van die processorfamilie ondersteunt. Sommige moederborden ondersteunen bijvoorbeeld wel de Pentium 4-processor, maar alleen tragere modellen. Andere moederborden ondersteunen snelle Pentium 4's, maar geen tragere Pentium 4's of Celerons. Evenzo ondersteunen sommige moederborden de Athlon met een 200, 266 of 333 MHz FSB, maar niet de 400 MHz FSB.

Advies van Ron Morse

Er is een nog betere reden om te eisen voor het nieuwste revisieniveau van het moederbord: subtiele technische wijzigingen aan de gebruikte componenten, board-indeling of andere technische factoren kunnen "stiekem" in de productie worden doorgevoerd op basis van gerapporteerde problemen uit vroege productieruns. Dit zijn meestal subtiele dingen. Je merkt het wanneer je herhaaldelijk de klantenservice lastigvalt over een terugkerend probleem, ze plotseling akkoord gaan met een RMA van de unit, en je merkt dat de nieuwe feilloos werkt in wat verder hetzelfde systeem is. Ik ben ervan overtuigd dat dit veel gebeurt. ATI RADEON 9700 Pro-videokaarten zijn een goed voorbeeld, en Tyan 1840-serie moederborden een ander.

BIJNA IS NIET GOED GENOEG

Zorg ervoor dat het moederbord de exacte processor ondersteunt die je van plan bent te gebruiken, voordat je het koopt. Bezoek hiervoor de website van de moederbordfabrikant en zoek naar de pagina met "ondersteunde processors" voor het exacte moederbord dat je van plan bent te gebruiken. Let op dat moederbordfabrikanten vaak herziene modellen met hetzelfde modelnummer "stiekem" doorvoeren, en de lijst met ondersteunde processors gaat er bijna altijd vanuit dat je de huidige revisie van het moederbord gebruikt. Heel vaak ondersteunt een eerdere revisie niet alle processormodellen of snelheden die door een latere revisie worden ondersteund. Wanneer je een moederbord koopt, zorg er dan voor dat je de laatst beschikbare revisie krijgt.

Kies een moederbord dat ten minste de instellingen ondersteunt die je nu nodig hebt en die je verwacht nodig te hebben voor de levensduur van het moederbord. Zelfs als je in eerste instantie een bestaande 400 MHz FSB Socket 478 Celeron installeert, kies dan een moederbord dat ook Pentium 4-processors ondersteunt die gebruikmaken van de 533 en 800 MHz FSB-snelheden. Evenzo, zelfs als je in eerste instantie een oude 266 MHz FSB Athlon installeert, kies dan een moederbord dat het volledige bereik van Athlon FSB-snelheden ondersteunt: 200, 266, 333 en 400 MHz. Borden die een volledig bereik aan hostbus-snelheden bieden, idealiter in kleine stappen, geven je de meeste flexibiliteit als je later besluit de processor te upgraden.

Elk moederbord dat je koopt, zou huidige geheugenmodules moeten ondersteunen; dat wil zeggen, PC3200 DDR-SDRAM of DDR2 DIMM's. Ga er niet zomaar vanuit hoeveel geheugen een moederbord ondersteunt. Een moederbord heeft een bepaald aantal geheugenslots en de literatuur kan vermelden dat het geheugenmodules tot een specifieke grootte accepteert, maar dat betekent niet dat je noodzakelijkerwijs de grootste ondersteunde module in alle geheugenslots kunt installeren. Een moederbord kan bijvoorbeeld vier geheugenslots hebben en 512 MB DIMM's accepteren, maar je kunt erachter komen dat je alle vier de slots alleen kunt gebruiken als je 256 MB DIMM's installeert. Geheugensnelheid kan ook een rol spelen. Een bepaald moederbord ondersteunt bijvoorbeeld misschien drie of vier PC2700-modules, maar slechts twee PC3200-modules.

Voor een systeem voor algemeen gebruik is ondersteuning voor 1 GB RAM acceptabel. Voor een systeem dat wordt gebruikt voor geheugenintensieve taken, zoals professionele grafische toepassingen, databasebeheer of complexe wetenschappelijke berekeningen, zorg er dan voor dat het moederbord ten minste 2 GB RAM ondersteunt.

Ongebruikt versus onbruikbaar

Ga er niet van uit dat je alle beschikbare geheugenslots kunt gebruiken. Veel vroege Socket 754 Athlon 64-moederborden boden bijvoorbeeld drie of zelfs vier DIMM-slots, maar konden in werkelijkheid slechts twee geheugenmodules betrouwbaar ondersteunen, ongeacht de grootte of snelheid van die modules. Ook ondersteunen niet alle moederborden noodzakelijkerwijs de volledige hoeveelheid geheugen die de chipset zelf ondersteunt, zelfs als er voldoende geheugen-sockets zijn om dat te doen. Bepaal altijd precies welke combinaties van geheugengroottes, types en snelheden worden ondersteund door een specifiek moederbord.

WEES NIET DOM ZUINIG

Hoewel je misschien een nieuw moederbord kunt vinden waarmee je bestaand geheugen van je oude moederbord kunt overzetten, is het meestal geen goed idee om dat te doen, tenzij dat oudere geheugen actueel is, d.w.z. PC3200 DDR-SDRAM of DDR2-SDRAM. Geheugen is goedkoop, en het is zinloos om een aankoopbeslissing voor een nieuw moederbord te baseren op het vermogen om een relatief kleine hoeveelheid oud, traag, goedkoop geheugen te redden.

Moederborden verschillen in de voorzieningen die ze treffen voor video. Sommige moederborden bieden een ingebouwde videokaart en hebben geen voorziening voor het installeren van een aparte videokaart. Andere moederborden bieden ingebouwde video, maar bieden ook een speciaal uitbreidingsslot dat een losse AGP- of PCI Express-videokaart accepteert. Weer andere moederborden bieden geen ingebouwde video, maar alleen een AGP- of PCI Express-slot dat een aparte videokaart accepteert. Wij raden af om het eerste type moederbord te kopen, zelfs als je denkt dat ingebouwde video voldoende is voor je behoeften.

Voordat je een moederbord kiest, controleer de beschikbare documentatie en ondersteuning, evenals de BIOS- en driver-updates die beschikbaar zijn. Sommige mensen denken dat een moederbord waarvoor veel patches en updates beschikbaar zijn, wel een slecht moederbord moet zijn. Dat is niet waar. Frequente uitgaven van patches en updates geven aan dat de fabrikant ondersteuning serieus neemt. Wij raden vrienden en klanten aan om veel waarde te hechten aan — en wellicht zelfs hun aankoopbeslissingen te baseren op — de kwaliteit van de website die het moederbord ondersteunt. Voor voorbeelden van goede ondersteuningssites voor moederborden, bezoek Intel (http://www.intel.com/design/motherbd/) of ASUS (http://www.asus.com/us/support).

Fabrikanten verschillen enorm in de kwaliteit van de moederborden die ze produceren. Sommige fabrikanten, zoals Intel en ASUS, produceren alleen eersteklas moederborden. (Om die reden geven wij er sterk de voorkeur aan om Intel- of ASUS-moederborden te gebruiken voor Intel-processors, en ASUS-moederborden voor AMD-processors.) Andere fabrikanten produceren moederborden van wisselende kwaliteit; sommige goed en sommige minder goed. Weer andere fabrikanten produceren alleen rommel.

De voorgaande punten zijn altijd belangrijk bij het kiezen van een moederbord. Maar er zijn nog veel meer kenmerken van moederborden om rekening mee te houden. Sommige kunnen voor sommige gebruikers kritiek zijn en voor anderen van weinig belang. Deze kenmerken zijn onder meer:

Elk moederbord biedt uitbreidingsslots, maar moederborden verschillen in het aantal slots dat ze bieden, en van welke types:

PCI (Peripheral Component Interconnect)-slots zijn al meer dan tien jaar het standaardtype uitbreidingsslot. PCI-slots accepteren uitbreidingskaarten zoals netwerkkaarten, geluidskaarten, enzovoort, die verschillende functies aan een systeem toevoegen. PCI-slots zijn beschikbaar in 32-bit- en 64-bit-versies, hoewel 64-bit PCI-slots meestal alleen op server-moederborden worden aangetroffen.

Een moederbord kan nul, één of twee speciale videoslots voor videokaarten hebben. Als er een videoslot aanwezig is, kan dit AGP of PCI Express (PCIe) zijn; deze zijn niet compatibel maar dienen hetzelfde doel. Het type videoslot bepaalt het type videokaart dat je kunt installeren. AGP-videokaarten zijn nog steeds populair en breed verkrijgbaar, maar PCI Express wordt snel de dominante standaard voor videoslots. Koop alleen een AGP-moederbord als je een AGP-adapter hebt die de moeite waard is om te bewaren. Koop anders een moederbord, met of zonder ingebouwde video, dat een PCI Express x16-videoslot biedt. Koop geen moederbord dat wel ingebouwde video biedt, maar geen apart videoslot.

Veel moederborden met een PCI Express x16-videoslot bieden ook een of meer PCI Express x1-uitbreidingsslots voor algemeen gebruik, meestal in plaats van een of twee van de PCI-uitbreidingsslots, maar soms in aanvulling daarop. Voor de nabije toekomst zijn PCI Express x1-slots relatief nutteloos, omdat er weinig uitbreidingskaarten zijn die erin passen. Echter, aangezien PCI Express x16-videokaarten in toenemende mate AGP verdringen, is het waarschijnlijk dat ook PCI langzaam zal verdwijnen en dat PCI Express x1-uitbreidingskaarten gebruikelijker zullen worden.

ATX AGP-moederborden bieden doorgaans vijf of zes PCI-slots. ATX PCIe-moederborden vervangen doorgaans een of twee PCI-slots door een of twee PCIe x1-slots. Een microATX-moederbord van beide types biedt doorgaans twee of drie slots minder dan een volledig ATX-moederbord. Jaren geleden hadden veel pc's al hun slots of bijna al hun slots bezet. Tegenwoordig, nu zoveel functies zijn geïntegreerd op moederborden, is het gebruikelijk om pc's te zien met maximaal één of twee bezette slots, dus het aantal beschikbare slots is veel minder belangrijk dan voorheen. Het blijft echter belangrijk om de gewenste types slots te krijgen.

Hetzelfde moederbord is vaak verkrijgbaar als OEM-product en als retail-boxed product. (In feite worden beide verpakkingsvormen verkocht via retailkanalen.) Het moederbord is in beide gevallen identiek of nauw verwant, maar er zijn verschillen. De OEM-versie heeft bijvoorbeeld misschien maar een garantie van één jaar, terwijl de retail-boxed versie van hetzelfde moederbord een garantie van drie jaar heeft. Ook bevat de retail-boxed versie vaak kabels, adapters, een sticker voor de behuizing, een installatie-cd en soortgelijke kleine onderdelen die niet bij het OEM-product zijn inbegrepen. Wij raden doorgaans aan om de retail-boxed versie te kopen als deze niet meer dan $10 extra kost. Koop anders de OEM-versie. Je kunt de installatie-cd en andere software die niet bij de OEM-versie is inbegrepen, downloaden.

Variaties op een thema

Er kunnen variaties zijn in het daadwerkelijke product tussen OEM- en retail-boxed moederborden. Intel produceert bijvoorbeeld vaak drie tot zes varianten van een moederbord, die in kleine opzichten (zoals de kleur van het bord) en in belangrijkere opzichten kunnen verschillen, zoals de snelheid van de ingebouwde netwerkadapter, of FireWire-ondersteuning is inbegrepen, enzovoort. Sommige van deze varianten zijn beschikbaar in zowel OEM- als retail-boxed vormen, en andere in slechts één vorm of de andere. Sommige varianten zijn niet beschikbaar voor individuele kopers. Ze worden alleen verkocht in wat Intel "bulkverpakking" noemt, wat betekent dat de minimale bestelling een palletlading is. Alleen grote systeembouwers kopen bulk-Intel-moederborden.

Het lijkt misschien vreemd om het belang van garantie te minimaliseren, maar de waarheid is dat garantie meestal geen grote overweging zou moeten zijn. Moederborden werken over het algemeen of ze doen het niet. Als een moederbord defect raakt, zal dat waarschijnlijk direct uit de doos gebeuren of binnen een paar dagen na gebruik. In praktische termen is het retourbeleid van de verkoper waarschijnlijk belangrijker dan het garantiebeleid van de fabrikant. Zoek naar een verkoper die DOA-moederborden (Dead On Arrival) snel vervangt, bij voorkeur door de vervanging vooruit te sturen.

Minimaal zou het moederbord vier of meer USB 2.0-poorten moeten bieden — zes of acht is beter — en een dubbele ATA/100 of snellere hardeschijf-interface. Idealiter zou het moederbord ook ten minste twee Serial ATA-aansluitingen moeten bieden, en vier is beter. (Sommige moederborden met vier SATA-aansluitingen bevatten slechts één parallelle ATA-interface, wat acceptabel is.) We hebben ook graag een seriële poort, een EPP/ECP parallelle poort, een PS/2-toetsenbordpoort, een PS/2-muispoort en een FDD-interface, maar die "legacy"-poorten verdwijnen snel, vervangen door USB.

Sommige moederborden bevatten ingebouwde geluidskaarten, video- en/of netwerkadapters als standaard of optionele apparatuur. In het verleden waren dergelijke moederborden vaak ontworpen voor systemen in het lagere segment en gebruikten ze goedkope en relatief minder capabele audio- en videocomponenten. Maar tegenwoordig bevatten veel moederborden zeer capabele audio-, video- en netwerkadapters en kosten ze nauwelijks meer dan vergelijkbare moederborden zonder de ingebouwde randapparatuur. Als je zo'n moederbord koopt, zorg er dan voor dat de ingebouwde apparaten kunnen worden uitgeschakeld als je later de ingebouwde adapters wilt vervangen door betere componenten.

Pas op met geïntegreerd Gigabit Ethernet

Ingebouwde adapters gebruiken vaak de hoofd-CPU, wat de prestaties met enkele procenten kan verlagen. De snelheid van huidige processors betekent dat dit zelden een probleem is. Echter, als processorprestaties kritiek zijn, wil je wellicht een moederbord gebruiken dat weinig of geen ingebouwde functies heeft.

Ingebouwd Gigabit Ethernet is een bijzondere zorg. Als je een moederbord koopt met ingebouwd Gigabit Ethernet, zorg er dan voor dat het een speciaal communicatiekanaal gebruikt, zoals het Communications Streaming Architecture (CSA)-kanaal dat door Intel-chipsets wordt gebruikt, of een PCIe-kanaal. Sommige goedkope moederborden hebben ingebouwde Gigabit Ethernet-adapters die via de PCI-bus verbinden. Dat is een probleem omdat Gigabit Ethernet snel genoeg is om de PCI-bus te verzadigen en de systeemprestaties merkbaar te verslechteren.

Meer over moederborden